زیست‌بوم داده؛ بازیگران اصلی و چالش‌ها

 مقدمه

در عصر داده‌محور امروز، شکل‌گیری و توسعه اکوسیستم‌های داده به عنوان بستری برای خلق ارزش و نوآوری اهمیت فزاینده‌ای یافته است. کشورهای مختلف در تلاش‌اند با طراحی سازوکارهای نهادی و فنی مناسب، داده را به مثابه یک دارایی راهبردی مدیریت کنند. در این چارچوب، شناخت دقیق از مفاهیم، بازیگران، فرآیندها و چالش‌های اکوسیستم داده، پیش‌نیازی برای سیاست‌گذاری هوشمندانه و اثربخش در سطح ملی است. این یادداشت تلاش دارد ضمن معرفی مفهوم اکوسیستم داده، به برخی چالش‌های توسعه این اکوسیستم اشاره نماید.

معرفی اکوسیستم داده

اکوسیستم‌های داده، شبکه‌های پیچیده اجتماعی-فنی هستند که در آن‌ها بازیگران متنوع برای یافتن، آرشیو، انتشار، مصرف یا استفاده مجدد از داده‌ها با یکدیگر تعامل می‌کنند. این تعامل با هدف پرورش نوآوری، خلق ارزش، و حمایت از کسب‌وکارهای نوپا صورت می‌گیرد (Oliveira et al., 2019). به‌بیان دیگر، اکوسیستم داده بستری است که امکان ارزش‌آفرینی از داده‌ها را از طریق تعامل افراد و سازمان‌های مختلف فراهم می‌سازد.

OECD در گزارشی اکوسیستم داده را به این نحو تعریف کرده است: به یکپارچگی و تعامل میان ذی‌نفعان مختلف از جمله دارندگان داده[1]، تولیدکنندگان داده[2]، واسطه‌های داده‌ها[3] و اشخاص موضوع داده گفته می‌شود که با ترتیبات دسترسی و اشتراک گذاری داده[4] مبتنی بر نقش‌های مختلف، مسئولیت‌ها و حقوق و مدل‌های کسب‌وکاری مختلف با یکدیگر مرتبط می‌شوند یا بر هم اثرگذارند (OECD,2025). این اکوسیستم از زنجیره ارزش داده پشتیبانی می‌کند و نحوه انتقال داده از نقطه تولید تا ارزش‌آفرینی را روشن می‌سازد. ایجاد یک زیست‌بوم داده به معنای آن است که مالکان داده، شرکت‌های تحلیل داده، متخصصان داده، تأمین‌کنندگان خدمات ابری، شرکت‌هایی از صنایع استفاده کننده، سرمایه‌گذاران خطرپذیر، کارآفرینان، مؤسسات پژوهشی و دانشگاه‌ها کنار یکدیگر قرار گیرند (Curry et al. 2021, p. 8).

در منابع مختلف عناصر مختلفی برای زنجیره ارزش داده که محور شکل‌گیری زیست‌بوم در این حوزه است معرفی شده است. در این خصوص معمولاً چهار گام زیر به‌عنوان مراحل مشترک در نظر گرفته شده است:

• خلق و تولید داده
• تحلیل و پردازش داده
• اشتراک گذاری داده
• استفاده و بهره برداری از داده

در جدول زیر به صورت اجمالی به بازیگران و سازوکارهای اصلی در هریک از مراحل ارزش‌آفرینی داده اشاره خواهد شد:

اجزاء	بازیگران اصلی	سازوکار	دغدغه عمومی
تولید داده	کاربران ارائه‌دهندگان خدمات دیجیتال	تبدیل داده‌های قدیمی به داده‌های دیجیتال	تولید داده‌های با کیفیت حریم خصوصی کاربران حفظ امنیت داده‌های تولید شده
		استفاده از فناوری‌هایی همچون حسگرها و اینترنت اشیاء
		رکوردگیری و دریافت داده‌ها از فعالیت کاربران در فضای دیجیتال
پردازش داده	تحلیل‌گران داده	تحلیل داده به عنوان خدمت	حق دسترسی به داده حفظ حریم خصوصی کاربران حفاظت از داده‌های حساس رضایت کاربران نسبت به پردازش
		تحلیل داده به عنوان محصول (تحلیل را به عنوان یک محصول می‌خرد و به‌روزرسانی یا نگهداری و… با خریدار است و مالکیت نیز به او منتقل می‌شود)
اشتراک‌گذاری داده	اپراتورهای داده ارائه دهندگان خدمات مختلف عرضه‌کنندگان محصول (خریداران و فروشندگان) واسطه‌های اشتراک داده	استفاده از ابزارهای فنی همچون API و وب سرویس	بهره‌وری در ارائه خدمات کارآمدی در تصمیم‌گیری حفظ حریم خصوصی ارزش آفرینی در خدمت کشور
		استفاده از سازوکارهای نهادی همچون بازارگاه داده[5]
		اشتراک گذاری مستقیم داده توسط اپراتورهای داده
بهره‌برداری از داده	ارائه دهندگان مختلف خدمات عرضه‌کنندگان محصول تصمیم‌گیران و سیاست‌گذاران	دسترسی رایگان به داده‌ها	مالکیت معنوی تحلیل‌ها حفظ حریم خصوصی کاربران مقصود و هدف بهبره‌برداری
		خرید اشتراک دسترسی به خدمات و محصولات داده
		خرید محصولات و خدمات به صورت موردی و…

جدول 1- اجزاء اکوسیستم داده (منبع: نویسنده)

واسطه‌گران داده در قلب زیست‌بوم‌سازی

‌بازیگر اصلی در اشتراک‌گذاری داده، واسطه‌گران یا اپراتورهای داده هستند؛ اپراتورهای داده، به مجموعه‌ای از نهادها یا سامانه‌هایی گفته می‌شود که امکان دسترسی، تبادل، اشتراک‌گذاری و مدیریت داده‌ها را بین طرف‌های مختلف فراهم می‌کنند. این اپراتورها به عنوان یک واسطه بی‌طرف عمل کرده و از داده‌ها بهره‌برداری تجاری مستقیم نمی‌کنند (EU, 2022).

اپراتورهای داده درواقع برای اشتراک‌گذاری داده به نحو کارآمد و با مشارکت عرضه‌کنندگان مختلف از سازوکارهای پلتفرمی بهره می‌گیرند. پلتفرم‌ها یا واسطه‌های اشتراک داده بازیگرانی هستند که سعی می‌کنند در سازوکاری نهادی اشتراک‌گذاری داده‌ها را تسریع و تسهیل کنند. یکی از مدل‌ها برای این بازیگران واسطه‌ای «بازارگاه‌های داده[6]» هستند. در بازارگاه‌های داده هدف جلب مشارکت دارندگان داده برای پاسخگویی به نیازهای داده‌ای شرکت‌ها و دیگر بازیگران است. باتوجه به اینکه سازوکار پلتفرمی می‌تواند به‌صورتی کارآمد تخصیص منابع را رقم بزند و به گونه‌ای بهینه اشتراک‌گذاری داده را سامان دهد، می‌تواند از لحاظ ساختاری (نه فنی) سازوکار مناسبی برای اشتراک‌گذاری داده باشد.

این سازوکار به صورت زیر قابل ترسیم است:

شکل 1- رویکرد پلتفرمی در تجارت داده

زیست‌بوم داده آنگاه شکل خواهد گرفت که واسطه‌گرانی همچون بازارگاه‌های داده یا سایر سازوکارهای واسطه‌ای ارتباط میان بازیگران مختلف را برقرار کرده و با رعایت اصول امنیتی و اخلاقی، داده را در رگ‌های زیست‌بوم دیجیتال به گردش در آورند. این فرآیند می‌تواند موجب توسعه اقتصاد داده در کشور شود و موجب رشد قابل توجه حجم اقتصاد دیجیتال نیز گردد.

به‌عنوان مثال در اروپا، با گذار از رویکرد سلبی مبنی بر محبوس نمودن داده‌ها سعی شده است با حفظ ارزش‌هایی همانند حریم خصوصی به سمت گردش و اشتراک‌گذاری داده حرکت شود. در طرح‌هایی مانند Gaia-X، این اپراتورها نقش کلیدی در ایجاد «فضاهای داده‌ای قابل‌اعتماد» برای تبادل داده در حوزه‌هایی مانند سلامت، صنعت و انرژی دارند.

چالش‌های پیش روی زیست‌بوم داده

برای توسعه اقتصاد داده و برآورده کردن انتظارات مختلف در این حوزه، باید حجم زیادی از داده‌های بین بخشی، بی‌طرفانه، با کیفیت بالا و قابل اعتماد در دسترس قرار گیرد. با این حال، محدودیت‌های تجاری، سازمانی و قانونی مهمی وجود دارد که می‌تواند مانع تحقق این مهم شود. عدم انگیزه برای اشتراک‌گذاری داده به دلیل نگرانی‌های حاصل از مالکیت داده، عدم کنترل بر داده، عدم آینده‌نگری در درک ارزش‌های حاصل از داده یا پتانسیل اشتراک‌گذاری آن، فقدان استانداردهای ارزش‌گذاری داده، ابهام‌ها پیرامون سیاست‌های داده و موانع قانونی برای جریان آزاد داده‌ها از جمله موانعی است که پیش روی این حوزه وجود دارد (Curry et al. 2021, pp. 6–8).

با توسعه روزافزون زیست‌بوم داده و تنوع فزاینده بازیگران، مسئله‌ی مرزبندی دقیق مالکیت داده‌ها به یکی از چالش‌های راهبردی حکمرانی تبدیل شده است. در حالی‌که برخی داده‌ها واجد ویژگی‌های مالکیت خصوصی هستند، بسیاری از داده‌ها -به‌ویژه داده‌های عمومی، تراکنشی، یا مشارکتی- در دسته‌های پیچیده‌تری همچون داده‌های مشترک، داده‌های تعاونی [7]یا دارایی‌های داده‌ای حاکمیتی قرار می‌گیرند که تعیین حدود مالکیت، حقوق دسترسی، مجوز بهره‌برداری، و مسئولیت‌ها را مبهم می‌سازد. در نبود یک چارچوب جامع حقوقی و فنی برای تعریف این مرزها، تضاد منافع، انحصارگرایی، و بی‌اعتمادی بین بازیگران تشدید می‌شود.

از سوی دیگر، اشتراک‌گذاری داده‌ها به‌عنوان یکی از پیش‌نیازهای کلیدی خلق ارزش در اقتصاد دیجیتال، با موانع متعددی همچون نگرانی‌های امنیتی و حفاظتی ناشی از عدم تفکیک دقیق بین سطوح حساسیت داده‌ها، نبود مدل‌های اعتمادساز حقوقی و قراردادی میان بازیگران، عدم توسعه زیرساخت‌های کنترل مبتنی بر رضایت، ردیابی استفاده و همچنین فقدان انگیزه‌های اقتصادی برای به اشتراک‌گذاری داده در فضای رقابتی یا انحصاری مواجه است.

افزون بر این، فقدان حکمرانی داده‌ای یکپارچه، ناهماهنگی نهادی، و نبود نهاد واسط (مانند اپراتورهای داده یا واسطه‌های مورد اعتماد) به‌عنوان ستون‌های کلیدی در تسهیل تعامل داده‌محور، موجب شده تا بازیگران متعددی از مشارکت فعال در فرآیند ارزش‌آفرینی داده بازبمانند. در چنین شرایطی، طراحی و پیاده‌سازی سیاست‌هایی که بتواند چارچوبی شفاف، انگیزاننده، اعتمادساز و فناورانه برای تنظیم روابط بین ذی‌نفعان، تسهیل جریان داده، و ارتقاء بهره‌وری از منابع داده‌ای ملی فراهم آورد، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای بلوغ زیست‌بوم ملی داده محسوب می‌شود.

 

 

Curry, Edward; Metzger, Andreas; Zillner, Sonja; Pazzaglia, Jean-Christophe; García Robles, Ana; Hahn, Thomas et al. (2021): The European Big Data Value Ecosystem. In Edward Curry, Andreas Metzger, Sonja Zillner, Jean-Christophe Pazzaglia, Ana García Robles (Eds.): The Elements of Big Data Value. Cham: Springer International Publishing, pp. 3–19.

European Union. (2022). Regulation (EU) 2022/868 of the European Parliament and of the Council of 30 May 2022 on European data governance (Data Governance Act). Official Journal of the European Union, L 152, 1–44. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32022R0868

630. Oliveira, Marcelo Iury; Barros Lima, Glória de Fátima; Farias Lóscio, Bernadette (2019): Investigations into Data Ecosystems: a systematic mapping study. In Knowl Inf Syst 61 (2), pp. 589–630. DOI: 10.1007/s10115-018-1323-6.
631. OECD (2025). Enhancing Access to and Sharing of Data in the Age of Artificial Intelligence: A Companion Document to the OECD Council Recommendation on Enhancing Access to and Sharing of Data. OECD Publishing.
     [

 

 

[1] سازمان‌ها یا افرادی که بنابر قوانین و مقررات صلاحیت تصمیم گیری در مورد اعطای دسترسی یا به اشتراک گذاری داده های تحت کنترل خود را دارند. صرف نظر از اینکه چنین داده هایی توسط آن سازمان یا فرد یا توسط نماینده ای از طرف آن ها مدیریت می شوند یا خیر.

[2] به سازمان ها یا افرادی گفته می شود که داده ها را ایجادیا تولید می کنند. حتی اگر تولید داده‌ها محصول جانبی فعالیت های اجتماعی و اقتصادی این سازمان‌ها باشد باز هم می‌توانند به عنوان یک منبع داده اولیه در نظر گرفته شوند.

[3] به ارائه دهندگان خدماتی گفته می شود که دسترسی و اشتراک گذاری داده ها را تحت توافق نامه های تجاری یا غیر تجاری بین دارندگان داده ها، تولیدکنندگان داده ها و / یا کاربران تسهیل می کنند. دارندگان داده و اشخاص ثالث مورد اعتماد می توانند به عنوان واسطه داده عمل کنند.

[4] Data access and sharing arrangements: به چهارچوب‌های نهادی، تنظیمی، سیاستی، قانونی یا قراردادی گفته می‌شود که به منظور مشخص نمودن شرایط دسترسی و اشتراک گذاری داده تهیه شده اند.

[5] Data market place

[6] Data market place

[7] co-generated data